Ul paesagg agrari al s'è trasfurmà rapidament, pusse da tanti altar
element, tanchè certi caratteristic dal paesagg dal passà, sa pò vedei dumà
dai futugrafii vecc oppur sentii raccuntà dai personn anzian. La prima
caratteristica dal paesagg dal passà l'era quella da un màr da verd in quel
gh’era cà, cutt e centri abità che sa truavan immers senza cuntrast.
I strà da cullegament sa distinguevan in: principai ch’eran quei che
traversavan ul paes ed eran col fund in sàss risà, i segundari ch’eran
quei che dal centro andavan ai fraziun dal paes ed eran in terra battuda, i
strivei ch’eran viotul che sa snudavan pari camp e busch cunt i
caratteristic sulch di roeu di carr, un sentee in mez segnà dal caminà di
paisan e di besti, e l'erba ai bord. A caminà par i strivei sa pudeva vedè i
cunfin de proprietà di camp (spèss delimità da muruni) che segunt la
stagiun pudeven vess cultivà a: furment, maragun, patati, oppur a ra da
trafeui, d'erba medica, da leui, e leuiett, da panighett, da mei, da ravatun,
che coi vari culur rallegravan ul paesagg.
Avvicinandus al paes, s'intravvedeva i cà che surgevan senza soluziun de
continuità; port e purtuni sa dervivan direttament sulla strada, mentre i
curt eran all'interno.
Al centro dall'abità gh’era la gesa che cunt la grand piazza e ul
campanin domina tutt ul paes. I cà divers a segunda dal temp ch’eran stà fà,e
in base alla disponibilità economica da chi le aveva custruì, s'alternavan
senza distinziun, per cui sa pudeva vedè una facciada d'una cà signuril cunt
porta e i arco e culonn, la pudeva accustass alla paret d'una stalla o da una
cà qualsiasi. Gl’abitasiun pussè caratteristic dal paes eran i curt ch’eran
un alternass de cà, da portic, da stall e cassin, da latrin e ruer. Ul centro
dalla curt ca l'era un grand spiass, restava in cumun a tucc, ma l'era
principalment ul cam a gieug di fieuu.
Alla sera, nella bela stagiun, la curt la gh’aveva la stessa funziun
dalla stalla d'inverna. Finì la cena, i oman e i donn vegnivan feura da cà e
sa settavan giò sui banchett o sui bord di ruer a ciciarà, mentre giuin e
fieou sa ritruavan par giugà. Gl’abitaziun di curt eran custituì da una
grand cusina, fresca e umbriusa d'està, fredda e scura d'invernu. Arredà in
manera ezzenziai, ul camin in pusiziun dumìnant, in mess taul e cadreg, una
cardenza, un cassun par la farina, la marneta dal pangiald, ben in vista tacà
su una graticula in legri gh’era i padei de ram
e a ter uccurent par cusinà.
Ul paviment l'era in legn sustenù da trav e travètt. Al prim pian sa
truava i stanz da lett, al centro gh’era ul lett matrimunial alt e rubust,
cunt i materass da piuma d'oca o da grin. Inturna ai paret gh’era la cassa
dalla dote, l’armadi e ul cumò. Un quadar a suggett religius o un crucefiss
sura al lett, ai lati dai lett gh’era i cumuditt cunt sura gl’acquasantitt.
Al segund pian sa truava ul surèe che al fungeva da magazin par i raccolt
d'ogni genere.
La scala che purtava ai vari pian, l’era esterna agl’abitasiun e quasi
sempar in cumun a tucc i curtigian.
Gh’avevan la stalla divisa in dò part paralel, separà dal sulch che
raccoglieva i liquam di besti. Davanti al sulch gh’era la greuppia e la
marna ndue gh’era fissà i caden par i besti, ul starnasc e ul stabiell dal
purcell.
Dall'altra
part gh’era ul spazi par i oman cunt ul paviment in quadrei, ui canapè d'un
angul e ul fen dall'altra. La stalla serviva, d'està, dumà par i besti. D’inverna
diventava ul lucàl pusse usà durant ul dì, punto d'incontro e da laurà.
Sura la stalla gh’era la cassina ndue sa tegneva paia e fen par ì besti e i
vari attress dal cuntadin.