LA SCHEURA (la scuola)
L'andà a scoeura sembrava spess un'attività che tegneva impegnà i fieou
inutilment, sia perchè la dava nò risultà tangibil, sia parchè i sò
insegnament servivan poch ai necessità dalla vita. Spess i fieou eran
abbandunà a se stess, sia par fà i cumpit, sia par studià in ambient poch
adatt. D’inverna fasevan i cumpit in stalla unic lucal ndue sa pudeva
difendas dal fredd, in mess al traficà e al ciciarà di grand.
L'esperienza pusse interessant dalla vita sculastica l'era quela d'incuntrass
insema ai propri coetanei.
I familiar curavan pocc i rapport coi maestar parchè gh’avevan pocc temp
e parchè i capivan nò. Quand però un fieou al riessiva in di studi e al
vureva pruseguì a studià, al parlava cul pret e solitament andava in
seminari, allura i genitur cambiavan attegiament; a cal fieou lì gh’ha
riservavan un trattament special. Infatti la prospettiva d'avegh un fieou pret
l'era cunsiderà una benedissiun dal Signur; inpù la famiglia che gh’aveva
un pret la godeva d'un prestigio particular.
Quei che riessivan nò a diventà pret, turnavan a cà e solitament andavan
a fà l'impiegà in comun o in un quai post pubblic. La scoeura l'era affidà
a di maestar che vivevan tutt par l'insegnament, spess restavan zitei par
queli e diventavan una istituziun che savevan tutt da tucc, parchè arrivavan
ad insegnà parfina a tre generassiun.
I GIOEUG
I
gioeug e la ricreaziun, che ogni tant sa sent ul bisogn e che custituissan par
ul fieou l'attività principal, eran una necessità sentida anca nel passà.
Ul
mutament dalla vita la cambia tanti abitudin e pratic, tantu è cambià anca
nel gioeug, di voeult par impusiziun esterna, a voeult parchè in cessà i
cundiziun che avevan favurì l'affermass da una pratica ricreativa.
Innanzitutt
è cambià l'ambient. Ul spassi e la libertà ca eran i premess ndue sa
fundavan tanti gioeug, in vegnù a mancà; la vita la se urganizà diversament,
ai fieou gh’è stà tirà via la pussibilità d'entrà in sfer altrui, e
gh’è se riservà e predispost ambient particular, ben delimità e definì.
In
genere ogni cà, ogni famiglia, la sa serasù dentar ul so mund; ul cugnùssàs
l'è diventà menu facil; ul truáss unì menu frequent; e par i fieou s'in fà
pussè rari i uccasiun d'incuntràss e da intreccià coi so coetanei tanti
gieug tradiziunai.
Da
una part sa cerca l'evasiun dall'ambient abitual da vita, scappandu via de cà
appena pussibil rendendu pussè difficil ul contatt coi visìn de cà;
dall'altra sa cerca da suttrass al cuntatt cunt i altar standu in cà a vidè
la televisiun, o a giugà coi tanti gioeug neuv preparà su misura dalla civil
dei cunsumi. L'assist a un
spettacul televisiv l'è passiv, cume l'è passiv un giucattul già
predisposto un gioeug coi regul anunimament fissà.
Par furtuna tanti gioeug tradiziunai resistan ancamò; e s’avvertiss
sempar pussè la vuluntà da ripruponi, parchè ul voeui da lur lassà, minga
cumpensà dall'attual furmi da divertiment, la fà capì i so valur púsitiv.
Fatta
questa premessa, vem a numinà i gioeug inscì cumè me passan par la ment
descrivendo un pò a grandi linee i so regui.
I
gioeug pupular che sa fasevan in di vari uccasiun.
LA
CUCCAGNA
La
cuccagna l'è un pàl da legn alt una desena da metar ben levigà e ben ungiù
da grass, cunt in cima di premi da cunquistà, de solit eran un salam, un
fiasc da vin, una gaina o un cunili, e una scatula surpresa. I partecipant
alla gara indussavan vestì vecc cont i sacocc pien da scendra o segadura par
neutralità ul grass. Spess la gara la sa faseva tra grupp da giuin, che s’aiutavan
a vicenda vun sui spall dall'alter fino a tucà i premi in cima al pal in modo
da apprupriai.
I
PIGNATT
Ul
gieoug di pignatt al cunsist in dal legà a un pal urizuntal a un'altezza da
du metar di pignatt da terracotta. Ogni pignatta la gà dentar la sua surpresa
caramei, biscott, acqua, scendra, segadura, di voeult un quai ratìn. Sa benda
un fieou, e dopu aveg fafà un guai gir su se stess par disuriental, gh’à
sa dava in man un bastun e dall'incitament dalla gent che assisteva al sa
urientava vers i pignàtt che al dueva rump par impussesàss dal cuntenù bèl
o brutt cal sia.
LA
CURSA COI SACCH
L'è
un gioeug che sa fà su un percurs da cent metar. Ul concurent Cunt i gamb
infilà in un sacch dueva cercà d'arivà prim al traguard par vinc ul premi.
Pressapòc
simil alla cursa coi sacch gh’era la cursa cunt la candela, la cursa col
cugià cunt dent una biglia, la cursa cunt la careta dal pan cunt su i bocc.
La cursa cui cerc, la cursa in moto cunt ustacul, la cursa cunt asnitt, la
campestre in bicicletta. Sa giugama a tumbula, a dama, ai cart, cunt ul
calimun ca l'era una specie da trottula che i pussè abil fasevan girà cunt
la frusta.
LA
LIPPA
La
lippa la consisteva in un bastùn lung settanta centimetri e un alter da vint
cm.cunt gl’estremi appuntì. Sa tracciava un circul in terra, se metteva la
lippa sulla riga, se batteva cul bastùn su la punta e la lippa saltava;
intant che l'era per aria bisognava dag una bastunada al volo e lancialla
pusse luntan pussibil. Se l'alter giugadur al riessiva no a ciapala cui man al
volo, sa cuntavan i pass fino arrivà ndue le andà giò.
Se
invece l'avversari la ciapàva al volo, al dueva tirala in dal circul e quel
che l'aveva tirà la dueva parà col bastùn. S’el riessiva a tirala anmò
luntan al faseva alter punt. Se la lippa la sa faseva andà dentar al circui o
sa riessiva no a falla partì, se scambiava i giugadur.
LA
CARRIOLA
L'è
un gioeug semplice che sa pratica in dù. Vun cammina sui man, l'alter al
gh’a tegn i gamb cume al farìa cunt i stang d'una carriola.
LA
CAVALIRLNA
I
partecipant sa mettan in fila distant dù o tri metar vun dall'alter, piegà
in dù e peu vun dopu l'alter saltan l'ustacul.
GUERRA
E INDIAN
Par
giugà alla guerra bastava un quai bastùn che faseva da fusil o un legn a
furma da pistola. I fieou, che sa dividévan in dò squadar uppost, supplivan
a tutt ul rest cunt tanta fantasia. Sa
giugava imitandu cunt la bucca i rumur di fusilad, e impruvvisando ul gioeug e
i so regul. Capitava spess che la guerra immaginaria la sa trasformava in una
vera e propria lotta, cunt pestagg e bernocul.
SCARLIGA
Sa
scarligava d'inverno, quand al fiucava, per praticà cal gioeug chi l'era
necessari la scarligura, una specie da pista da giàsc un pò in pendenza
lunga des metar e larga vun.
Solitament
la sa faseva in curt impiegandu la nev e par fala giascià, alla sera sa
versava sura l'acqua. Ul dì dopu la scarligura l'era prunta, sa metteva i
suquaruni ai pèe e giù a tumburlun. Sa giugava anca: bandera, stecca, maro,
nascundass, rinoceronte, a sberla, spàna coi munedin o figurin, salt dalla
corda, ai bei statuin, ladar e carabinier, ai quatar cantun, a butega, palla
avvelenata,