L'è abitudin vervì ul ciclo da l'ann cunt ul capodanno.
La sera dall'ultim dell'ann sa celebrava in gésa ul Te Deum par ringrassià
ul Signur da l'ann passà e ul curát al presentava ul bilancio ecunomic e
spiritual dalla vita paruchial.
Dopu capitava che grupp de personn sa truassan insema par una cena a base
de lenti e zampun e uga; parchè disevan che purtava danè. Pensavan anca che,
quand ul prim mort da l'ann l'era un vècc, la terra la saria stà dura da
laurà; quand invece l'era un giuin, la saria stà surenghina e tenera.
La sera dal 5 genàr i fieou mettevan feoura dalla porta de cà la cavagna
cunt ul fèn par l'asnì dalla befana in modo da ubligala a fermass e lassà
tanti regai.
Alla sera de S.Antoni in piazza brusavan la barba cunt ul falò.
Agl’ultim tri dì de genàr in i dì dalla merla e sa cred e spess le
vera che portan frèd e nev.
Al du febrar l'è la candelora, ul dì dalla purificasiun dalla Madona,
l’era una data impurtant nella vita dal passà.
Alla mattina in gesa benedivan i candel che sa dueva cunservà par accend
in casu de cattiv temp, quand parturiva una donna e quand pàrtavan ul viatìch.
Ul dì de S.Bias (3 febrar) prutetur dalla gula, s’andava in gesa a fà
benedì ul pan o ul panettun par aluntanà ul mal de gula. S.Valentino (14
febrar) incoeu l'è ricurdà cume festa degli innamorati, una voeulta invece
l'era l'inisi di laurà.
A febrar gh’è anca ul carneval e par una settimana i person che de solit
sa ritiravan in stalla, eran lieta dalla visita di mascher.
I mascher che par la maggiur part era fieou, che indussavan vestì usa
di donn e i tusann vestivan pantalun e ul tabàrr sui spali, andavan in coppia
agirà par i curt in di famili che sa cugnusseva par divertì e divertiss.
Gh’era anca di giuin e meno giuin, che addubavan i carr e giravan par ul
paes a fa baldoria. Fini la settimana grassa, s’entrava in Quaresima cunt
raccugliment, màgar e digiun, fino a pasqua.
PROVERBI SU CARNEVAL E QUARESIMA
- A carneval ogni schers al vàrr.
- La nev marzulina la dura dalla sera alla mattina
- Marz di ur gh’è ne fà d'ogni coulur.
- A S. Benedett curr la rundina sui tett.
- Chi sumena cui súcc al raccugliarà bun frutt.
La Pasqua in sè le no una festa che sa distingue tropp di altar; ma l'è
un dì giuius parchè segna la fin dalla quaresima e la vegn a curunà in
letizia la Settimana Santa, la settimana pussè densa da riti de tutt l'ann.
Ul ciclo di cerimoni cominciava cunt la Messa da giovedì, che commemurava
la cena pasqual dal Signur cunt gli apostul.
Dopu la Messa sa purtava in silenzio ul Signur al sepolcru (scureou),
che fino a Pasqua s'andava in adurasiun. Ul giovedi e venerdi Sant eran dì
tristi e silensius, anca i campan tasevan e venivan sustituì dalla tàpa che
la sunava i fieou par i vii dal paes. Venerdi
mattina gh’era la Messa sèca (senza comuniun), alla sera gh’era la
prucessiun dalla via Crucis par ul paes metù a festa.
Al sabat Sant benedivan l'acqua dal funt battesimal e tucc andavan a
teun un po’ da mett in di acquasantitt da part dal lett.
Alla sera gh’era la Messa della Resurresiun e quand ul curat intunava
ul gloria, sa scatenava un scampanelà e un scampanà de campanei che gh’avevan
i fieou e campan par annuncià il Cristo Risorto. Pasqua l'è una festa che
porta sulliev e pus a tucc.
Cunt la Pasqua in campagna incominciava i gross laurà: prim fra tucc l'aradura
di camp.
Arà l'era, e l'è, una uperasiun fundamental nel laurà di camp, e par arà,
una voeulta, l’era indispensabil dispon di besti, vacch, asnitt o cavai. Chi
possedeva dumà una bestia, al sa metteva in società cunt un altar paisàn in
di so cundisiun.
I temp dall'aradura eran, nel curs dall'ann, principalment tri: s’arava a
magg par sumenà maragun, patati, faseou e succh, e merga par fà i scuitt; a
giugn e lui par ul maragunin e a utubar pa ul furment. Prima d'arà ul paisan
al preparava ul camp ingrassà cunt ul letam di besti, ca l'era nò cunsiderà
roba spurca, ma un ben indispensabil e presius. Par quest sa prestava cura
alla rúera, e sa laurava cul rúcch cunt naturalessa, e sa stava visin in
stalla sensa fag casu
Par arà bisognava alsass prest. Sa doueva dà da mangià ai besti e sa
mungeva i vacch dopu quand al cominciava a sciarì, s’andava al camp. S’inisiava
dal centro dal camp procedendu in senso urari, oppur dai lati dal camp in
senso antiurari, segund l'ultima ardura fada. Di du paisan vun al guidava ì
besti l'alter la sciloglia. Finì d'arà passavan l'erpas par spianà ben ul
terren e a rump i lott. Dopu avè sumenà ul furment o alter, ripassavan ancamò
sura cunt la rapega par cuatà mei la sumensa.
Finì da sumenà i laurà pruseguivan in cà cunt i cavaler (bachi da
seta). In cusina sa pruvedeva a instalà la rastelera par alevà i
cavaler, da principi i past eran tri al dì e l'omm l'era impiega a fà
la foeuia dai moruni (gelsi).
Ul laurà richiest dai cavaler, dalla nascita al mument dal filà, durava
quaranta dì circa. Ma pusse che dal temp, la crescita l'era determinà dalla
quantità di past e dalla temperatura dall'ambient.
Se tutt procedeva ben, arrivava ul mument in cui i camaler mangiavan pù:
sa videva che ul so corp, bianch o rigà a segund la qualità, gh’avevan la
trasparensa dorada dalla seda che ghlavevan dentar eran marù e quindi i
mettevan a filà.
La raccolta di cavaler l'era un avveniment festus. Bisognava pre parà ul
busch cunt di fasin siegà in modo che i cavaler pudessan fà la galeta (il
bozzolo).
I galett, prima da vendi, bisognava spelai, sa faseva passà lentament la
scia di galett visin a un tundìn de ferr fissà all'estremità sul ripian
d’un taul; ul ferr, al fasevan girà e l'attirava a se l'involucro di galett.
Anca par quell'ann ul laurà di cavaler l'era finì; ma già di alter
incalzavan.