Cunt l'arivà la stagiun fredda, arrivava anca ul temp che la gent la sa
ritirava in stalla perch' oltre che a costitui ul mument pusse racolt e
distensiv da tutt ul periodo del grande riposo, l'era anca ul migliur sistema
par comunicà cunt gl’alter, sia grand che fieou, sopratutt attravers la
parola.
Chi la minga pruà a viv in di fred stanz di cà d'una voeulta ndue sa
pissava ul feoug dumà par cusinà, al pò nemèn immaginà cusa significass
ul piasè dal tepur dalla stalla.
La stalla, sempar verta e ventilà durant la stagiun calda, la vegniva serà
e tappà ai prim frecc; allura ul calur di besti la scaldava e na faseva un
ambient ndue sa pudeva restà senza patì ul frecc. In di giurnà rigid,
supratutt quand la terra l'era cuperta da nev, sa sbrigava pusse prest
pussibil i laurà e sa rifugiava subit in stalla ca l'era ricover e insema
post de laurà. Ma eran i lung
ser invernai che univan tucc i membri dalla famiglia patriarcal, in stalla, e
li al ciar d'una misera lanterna, sa ripeteva incunsciament unatt dal viv che
al gh’aveva nella sua naturalessa e semplicità ul saùr e ul valur d'un
rito.
Sa cenava prest e subit dopu sa rifugiava in stalla nel spazi riservà ai
personn ca l'è al da chi dal sulch che ricev ul ruch che par l'abitudin da
viv semper visin ai besti, l’era dal tutt natural.
I oman sbrigavan par prim i laurà necessari.
In autunn avanzà sfuiavan ul maragun, taiavan i maragasc par sternì i
besti, preparavan i saras par ligà i fasìn de legna, fasevan scuv e scuitt
cunt la merga.
Pruedevan a riparà gl’atress da laurà cunsumà durant la stagiun appena
passà; mettevan i manich ai sapp e vang, sustituivan i dent rott ai rastei,
la ret ai sedass buss, fasevan cavagn e gerli.
Certi voeult custruivan anca di giucatul par i fieou cume ul carettin,
i calimuni, la slitta, la gabbia par i canaritt ecc ecc ... I donn lauravan
cui gucc; gh’eran semper i scalfitt da fà, oppur fasevan una sciarpa, un
maiun, un capelin, ricamavan.
I fieou dopu avè fa i cumpit da scoeura, vutavan un pò i grand a fà un
quai laurett e par ul rest giugavan tra lur, a cart, a dama, a tumbula o a
oca.
Ma quel che mancava mai in stalla l'era ul parlà, sia par racuntà quel
che succedeva in paes, sia par racuntà i pansanich barselett e induinei.
A una cert'ura prima d'andà a lett, gh’era la nonna o la mamma che la
tirava foeura la curona dal rusari allura l'atmosfera la sa faseva raccoltale
tucc rispundevan ul rusari.
Nella nuena da Natal fasevan ul presepi su l'assa ca gh’era sura ul canapèo
piturà sui vedar dalla finestra e ogni sera cantavan ul Tu scendi dalle
stelle e La piva par creà l'atmosfera de Natal. Ma la preparaziun liturgica
al Natai, la cominciava quatar settiman prima cunt l'Avvento; i matrimoni eran
suspes ed eran d'uso riti e pratich da penitenza.
La vigilia, giurnada d'astinenza e da digiun, la sembrava triste, ma la
serviva par fà risalta mei la festa dal dì dopu. In passà gh’era no la
messa da mezzanott. Finalment arrivava la mattina da Natal; la gesa la sa
presentava piena da lus, e parament, cunt ul coro che intunava la pastural
accumpagnà dall'organ. Nella capelina da part dall'altar gh’era l'inmancabil
presepi che faseva incantà i fieou. Dopu s'andava a cà ndue un past pusse
sustansius dal solit sottolineava la ricorrenza.
Inscì ul Natal l'era una gran festa tranquilla nella tranquillità dal
ripos invernal.
I
fieou logicament eran i pusse cuntent parchè solitament truavan esaudì i so
desideri da vegh per l'uccasiun di giucattui noeuv e di mandaritt cunt ul
turun.