LA SEGHERIA (la mietitura)
Cul temp dalla segheria vigneva ul mument crucial dal laurà da l'ann,
parchè la fadiga dalla segheria già da par se stessa dura e monotona,
l’era resa anmò pusse pesanta dala necessità da fa prest. Ul furmént,
infatti, al dueva no restà espost al pericul da la tempesta pusse dal minim
necessari; inpù gh’era àlter laurà pressant da fà, come ul sumenà ul
maragun.
Ul furment l'era stà sumenà nella segunda metà d'utubar, sapà a marz e
arivà S.Pedar e Paul alla fin de giugn sa preparava musùr e musurìtt e
s'andava al camp a segà.
Sempar curv se taiava i spigh, e sa mettevan in mugìtt, che restavan a secà
per erra fino al dopumesdì.
Vers sira sa cominciava a legà i coeuv (covoni) e a fà
i capalin maragneou o càpp, par evità che un quai tempural imprevist al
bagnass ul furment.
Fini da segà, dopu che ul furment al s'era ben secà, al sa purtava a cà
cunt ul càrr, sa faseva la càpa in curt par la trebbiatura. Ul dì dalla
trebbiatura la curt la sa trasformava in un grand cantier. Arrivava la trebbia
e l'imbalatris trainà dal tratur; ul prim grand dafà di oman, l’era quel
da mett la trebbia in mess ai capp in modo da minga fà fadiga a butà i coeuv.
Quand tutt l'era prunt e tucc eran ai sò post de combattiment sa faseva
partì la cinghia che trasmetteva ul muviment a tutta la trebbìa. Par pudè
trebbià ghe vureva tanti personn; dò o tre sulla càpa cont la furca a passà
i coeuv sul ripian dalla trebbia, ndue un fieou al taiava la ligadura, un
fieou a rastelà e insacà la pula, dù a preparà i ferr par i bàll da paia,
infilai, legai, tirà via i bali da paia già fà dalla pressa e dù oman a
purtai in cassina. Un para da personn robust eran visin ai cundott ndue
vegniva giò ul furment par travasà la misura (ca l'era un cilindar da ferr
che al conteneva circa 65 Kg) in di sacc, e che purtavan a turni in surèe.
Nessun pudeva fermass nanca un attim da fà ul so laurà, parchè la
macchina la continuava senza remissiun e la sa fermava dumà quand la sa
rumpeva o par mangià.
Sota al sù e l'afa da lui sa sudava tant che s'impiastrava tutt da tèra e
da reschieou. Quand tutt ul furment l'era stà batù, i oman che avevan
partecipà al laurà sa truavan in cusina atturna al taul a rifucilass un pò
cunt salam, panscetta e strachin inafià cunt dal bun vin, par festeggià la
cunclusiun da tutt ul ciclo dalla segheria.
Incoeu tutt ul laurà dalla segheria le cambià. Prima è vegnù la
falciatris meccanica, che taiava ul furment senza ligà i coeuv dopu la
taiaeliga e adess la mietitrebbia.
Quest l'era anca ul mument in cui tucc i famili purtavan al curat la decima
in natura un stee o dù da furment in base ai so possibilità.
LA RACCOLTA DI PATATI
I patati sa piantavan par Pasqua, sapà e raguisà a temp uppurtun,
disinfetà cuntra la durifura, sa strepavan in agust-settembar.
I patati a differenza dal furment e maragun, vegnivan piantà a man.
Par prim sa taiava i patati da sumenza in fètt in modo da lassà almen una
gema a ogni fetta.
Finì quel sa purtavan al camp e s'incominciava ad arà, a ogni sulch
passava vun cunt la cavagna a butà i fett da patati a ogni quaranta centimetrí,
l’alter a sistemà i fett avendo cura da mett la gemma in alt, un'alter a
mett ul cuncim visin alla patata; dopo diche fasevan un'alter sulch in modo da
cuprì ul laurà fa e incumincià da càpp.
La raccolta di patati cume se dì prima l'incominciava in agust e la finiva
in settembar parchè oltre vess un'uperasiun lunga, la vegniva intervalà a di
alter laurà.
I fieou vutavan i grand a scernì i patati, i gross dai piccul e
da quei ruinà dalla sapa o marce, e a insacai.
Truavan comunque ul modo da divertiss, riunivan i piant secch di patati i
cosiddetti sgavisc e fasevan di grand falò e in quei cusevan i patati da
scart e una quai loeuva da maragun avù cume premi par l'aiut dà.
LA RACCOLTA DAL MARAGUN
A fin settembar nel camp marua ul maragun, ul prudott pusse impurtant in
passa par l'alimentasiun dalla famiglia.
Ul maragun al sa sumenava alla fin d'april, al sa sapava e srariva appena
cal spuntava e quand l'era alt 40-50 centimetri al sa ragulzava. Prima da
marua a sa taiava i maragascieou, ca l'era la part alta dalla pianta e sa 'erava
la pianta stessa sia par fal maruà pusse prest, sia parchè la foeuia e i
maragascioeu ghe sa davan ai besti da mangia.
La raccolta dal maragun la sa faseva in di giurnà sùcc, quand tutta la
pianta l'era sèca. Slandava al camp cunt i cavagn, sa cuminciava a stacca i
leouv e, a man man che i cavagn sa impienivan, sa svuìavan ai bord dal camp e
sui cavadagn in mucc.
Finì la raccolta, l'omm andava a cà a teu ul càrr cunt munta i cassuni e
sa caregava ul maragun che vegniva purtà cà e scaricà sotta al portich. A
sera, e par tanti sèr, dopu cena, sa sfuiava i leouv, sa liberava la
pannocchia dal frascoun, ul laurà l'era no tropp fadigus; sa settavan giò
sul mucc de maragun e una loeuva alla voeulta la sfuiavan cunt l'aiut dal
puntireu. Finì de sfuià e insacà
i leouv, slandava in curt dalla cooperativa ndue de solit ghlera piassà la
macchina par sgranàl. Solitament
prima de portal in surèe ghe vureva slargal giò su l’èra da sass par fal
secà ben par minga fagh ciapà la muffa.
Cal laurà chi al vareva anca par ul maragunin.